Nghệ sĩ Mai Thanh Dung: Hạnh phúc và những bước ngoặt của đời này là số phận

0
211

Nhắc đến nghệ sĩ Mai Thanh Dung, có lẽ rất nhiều khán giả sẽ nhớ ngay đến hình ảnh bà Tư Ù trong phim “Đất phương Nam” hoặc những vai diễn hài hước, chọc cười khán giả màn ảnh nhỏ. Nhưng trong ký ức của người nghệ sĩ ấy, có những năm tháng thuộc về thời thanh xuân tươi đẹp nhất – một thời mà Mai Thanh Dung còn là cô gái thon thả xinh đẹp, từng là gương mặt được đạo diễn Mai Lộc lựa chọn sau khi đã tìm khắp nơi một gương mặt nữ chính cho phim…

Năm ấy, cô gái nhỏ thích mặc áo dài 

Sài Gòn 1969, dưới những vòm lá me xanh biếc trên đường Nguyễn Du, cứ vào buổi chiều tan học, lại có những chàng trai chạy xe tà tà theo tán tỉnh một nàng con gái mặc áo dài xinh xinh. Nhưng cô gái cứ cắm đầu cắm cổ chạy miết về nhà vì… sợ. Thậm chí có người trêu ghẹo mãi không nhận được lời đáp nào, còn tức tối bảo: “Người đẹp mà câm”. Kỷ niệm thời sinh viên hoa mộng đến giờ nghệ sĩ Mai Thanh Dung vẫn còn nhớ. Năm ấy bà mới 16 tuổi, đang theo học Trường Quốc gia Âm Nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn (nay là Nhạc viện TP.HCM).

Bức ảnh duy nhất về tuổi thanh xuân mà nghệ sĩ Mai Thanh Dung còn lưu giữ lại - ẢNH NHÂN VẬT CUNG CẤPBức ảnh duy nhất về tuổi thanh xuân mà nghệ sĩ Mai Thanh Dung còn lưu giữ lại – ẢNH NHÂN VẬT CUNG CẤP

“Ký ức về những năm tháng học tập ở ngôi trường ấy rất thơ mộng, đáng yêu. Tôi không thể nào quên được” – nghệ sĩ Mai Thanh Dung bồi hồi. Bây giờ, bà đang ở tuổi 68. Năm xưa, bà học sân khấu vì “mê kinh khủng” những vai diễn của các nghệ sĩ Kim Cương (NSND Kim Cương), Thẩm Thúy Hằng thuở ấy. Và mong ước mình cũng có thể hóa thân thành những nhân vật bi hài, khóc cười trên sân khấu. Nhưng gia đình không ai theo nghệ thuật, bà ngoại cũng ngăn cấm nên đường đến trường của Dung đầy khó khăn và thử thách. Mẹ yêu cầu con gái muốn học kịch thì mỗi năm phải mang về một bằng tú tài. Mai Thanh Dung đã nỗ lực gấp ba bốn lần bạn bè để có thể thực hiện được yêu cầu của người lớn.

“Sáng học văn hóa, chiều học diễn kịch, tối học sinh ngữ. Có thể nói là tôi học điên cuồng để được theo đuổi đam mê. Năm tôi thi vào Trường Quốc gia Âm nhạc, chỉ có hơn 40 người được chọn từ khoảng gần 200 thí sinh, chia làm hai lớp: kịch và cải lương. Rồi trong quá trình học, rất nhiều người bỏ ngang đi lấy chồng. Đến lúc tốt nghiệp, lớp tôi chỉ có hai người ra trường. Nhưng người bạn ấy sau đó cũng không theo nghề” – nghệ sĩ Mai Thanh Dung nhớ lại.

Bà là nghệ sĩ duy nhất của khóa đào tạo kịch nói 1969-1973 gắn bó với nghề. Cùng khóa cải lương năm ấy có các nghệ sĩ Tài Lương, NSND Thoại Miêu…

Được thỏa sức hóa thân vào các nhân vật khi còn trên ghế nhà trường, nhưng tốt nghiệp rồi cơ hội lại không đến với Mai Thanh Dung. Vì không có mối quan hệ quen biết ở các sân khấu kịch, Mai Thanh Dung gần như không có cơ hội để tỏa sáng, hay ít ra là khẳng định được năng lực diễn xuất của mình. Bà bỏ nghề, chuyển sang học Đại học Luật. Còn đang là sinh viên trường luật thì giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Sau ngày 30/4/1975, bà cùng sinh viên trường tham gia các hoạt động công tác xã hội, đi quét dọn rác, vệ sinh đường phố… Vào đúng thời điểm tiếp tục hoang mang về con đường phía trước, thì lớp đàn em Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ Sài Gòn dựng vở tốt nghiệp: vở kịch Hamlet. Thầy Hà Bay – người thầy từng dạy Mai Thanh Dung – nói với học trò, làm vở này thì phải mời Mai Thanh Dung vào vai hoàng hậu. “Vì vai đó tôi từng diễn rất tốt. Lúc đó cũng đang rảnh nên tôi nhận lời giúp đàn em hoàn thành vở diễn tốt nghiệp. Không ngờ diễn xong, các thầy thích quá, muốn giữ lại trường.

Thầy Hiệu trưởng Tăng Lộc bảo: “Hay con đi học lại biểu diễn”. Tôi nói: “Không, con đã tốt nghiệp rồi, giờ các thầy cho con đi dạy thì con dạy”. Vậy là từ đó, tôi trở thành phụ giảng” – nghệ sĩ Mai Thanh Dung kể. Năm 1976, bộ môn kịch nghệ được tách riêng để chuyển thành Trường Nghệ thuật Sân khấu II TP.HCM (nay là Đại học Sân khấu Điện ảnh TP.HCM), nghệ sĩ Mai Thanh Dung đã đứng lớp môn tiếng nói sân khấu cho đến khi nghỉ hưu.

Nghệ sĩ Mai Thanh Dung gặp lại các diễn viên Đất phương Nam trong chương trình Ký ức vui vẻ Nghệ sĩ Mai Thanh Dung gặp lại các diễn viên Đất phương Nam trong chương trình Ký ức vui vẻ

Đi một đường vòng theo sắp xếp của số phận, cuối cùng duyên may với nghề đã đến với bà một cách tình cờ như vậy. Từ bục giảng, Mai Thanh Dung mới trở lại sân khấu, tham gia đóng phim điện ảnh, truyền hình. Thời điểm ấy, Mai Thanh Dung chưa bị bệnh và tăng cân mất kiểm soát như bây giờ. Trong ký ức xốn xang của bà, cô gái ngày xưa thon thả, tóc ngắn, thích mặc áo dài; từng là hoa khôi của trường và là gương mặt nữ chính mà đoàn phim Địa chỉ để lại của đạo diễn Mai Lộc (thực hiện năm 1976) lựa chọn, sau khi đã tìm kiếm diễn viên khắp các đoàn nghệ thuật ở Sài Gòn và các tỉnh, thành năm ấy…

Có những điều thuộc về định mệnh

Gần nửa thế kỷ trôi qua, ký ức như dấu chấm son trên những cung đàn đời người. Mãi mãi đẹp đẽ, mãi mãi nhớ thương. Khán giả có lẽ nhớ nhiều đến Mai Thanh Dung với hình ảnh một nghệ sĩ già mập mạp, phúc hậu, là gương mặt quen thuộc trong những bộ phim cổ tích hoặc đảm nhận những vai diễn hài hước, tươi vui trong nhiều bộ phim truyền hình.

Một trong những vai diễn ấn tượng sâu đậm nhất có lẽ là vai bà Tư Ù trong bộ phim Đất phương Nam của đạo diễn Vinh Sơn (1997). Thời điểm đó bà đã bị tăng cân mất kiểm soát sau khi phải uống thuốc điều trị bệnh. Vóc dáng thon thả của thời con gái không còn nữa, thay vào đó là một người phụ nữ cân nặng đến 90kg.

Vì phát tướng bất ngờ, Mai Thanh Dung trở nên vô cùng tự ti. Hơn một lần từ chối vai diễn mà đồng nghiệp mời và cố gắng thuyết phục bà lên sân khấu. “Hồi đó, khi dựng vở Dư luận quần chúng” – vở diễn đầu tiên của sân khấu 5B, anh em đồng nghiệp tìm tôi và nói rằng vai diễn rất phù hợp với tôi. Nhưng bản thân phát tướng như vậy, nên tôi rất ngại xuất hiện trước khán giả. Phải đấu tranh tư tưởng nhiều lắm tôi mới vượt qua được nỗi niềm của chính mình mà trở lại sân khấu” – nghệ sĩ Mai Thanh Dung tâm sự.

Vai diễn là một bà hàng xóm nhiều chuyện, rất hài hước và đặc biệt được khán giả bấy giờ yêu thích. Có lần đoàn đi biểu diễn ở Bạc Liêu, Mai Thanh Dung trong tạo hình nhân vật, tóc vàng hoe, mặc đầm tây từ bên ngoài bước vào sân khấu, khán giả cứ vỗ tay rần rần. Đồng nghiệp còn đùa, bảo đó là “đêm của Mai Thanh Dung”. Tình cảm ấy đã giúp người nghệ sĩ tìm lại sự tự tin trong chính mình. Từ vở Dư luận quần chúng, Mai Thanh Dung đã trở lại sân khấu với nhiều vở diễn khác: Tình 281, Ai bị giết… (diễn cùng các nghệ sĩ Kim Loan, NSND Việt Anh, NSƯT Thành Lộc…).

Bà Tư Ù, vai diễn ấn tượng của nghệ sĩ Mai Thanh Dung trong phim Đất Phương nam

Bà Tư Ù, vai diễn ấn tượng của nghệ sĩ Mai Thanh Dung trong phim Đất Phương nam

Nghệ sĩ Mai Thanh Dung nói, lâu lắm rồi bà mới nhắc nhiều đến như vậy về kỷ niệm làm nghề. Năm tháng đã qua, nhìn lại như một giấc mơ đẹp của đời người, như định mệnh của số phận đã chọn cho bà những bước ngoặt bất ngờ nhất. Đang hoang mang không định hướng nổi tương lai, thì được nghề chọn trở lại bằng duyên may tình cờ. Đang hồn nhiên vô tư thì hạnh phúc tìm đến. Đang phơi phới thanh xuân thì tăng cân phát tướng. Đang trốn tránh sân khấu thì vai diễn đi tìm…

“Cuộc đời là tất cả những điều bất ngờ của số phận” – câu nói giản dị vậy thôi, nhưng phải đi qua gần trọn cuộc đời, mới có thể nói ra được. Điều bất ngờ của hạnh phúc, của những buồn vui đời người, có lẽ nghệ sĩ Mai Thanh Dung đều đã trải qua rồi. Ở vai trò nghệ sĩ, bà đã có một thời xuân sắc hết mình với sân khấu. Ở vai trò giảng viên, bà đã đào tạo bao thế hệ nghệ sĩ thành danh, họ đều trở thành những tên tuổi: NSƯT Hữu Châu, NSND Hồng Vân, Hồng Đào, Minh Nhí… Và ở vai trò người vợ, người mẹ, bà có được một gia đình hạnh phúc…

NSƯT Ngọc Khanh: Có con nước nào chảy ngược dòng sông

Định mệnh có lẽ đã được chọn cho Khanh từ ngày cô bé bò đến tay cha. Có con nước nào chảy ngược dòng sông. Và nếu không phải Khanh, thì ai sẽ là người gầy dựng Đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh – đã hoạt động từ năm 1990 cho đến bây giờ.

Một buổi sáng gần 70 năm về trước, có người cha nghèo ẵm hai bé gái từ Lái Thiêu vào Sài Gòn, với dự định sẽ trao một bé cho người nhận nuôi. Nghệ sĩ cải lương Năm Ngọc khi ấy không biết nên nhận bé nào, ông nói:“Giờ ba vỗ tay, đứa nào bò đến thì xem như hai ba con mình có duyên với nhau”. Ông vỗ tay và chờ đợi, cô bé mặc chiếc đầm đỏ đã bò đến trước. Vậy là bé được về trong vòng tay của người cha nuôi là nghệ sĩ cải lương, và mẹ nuôi là nữ nghệ sĩ hát bội tài hoa: nghệ sĩ Ba Út. Cuộc gặp gỡ của hai người cha trên đường Huyền Trân Công Chúa năm ấy đã thay đổi mãi mãi số phận của cô bé mặc đầm đỏ…

“Mẹ nằm chiêm bao thấy có người đặt vào tay bé gái mặc đầm đỏ”

Chiếc áo của thuở hồn nhiên bò đến tay người cha nuôi ấy, mấy mươi năm sau NSƯT Ngọc Khanh vẫn còn gìn giữ như một kỷ vật quý giá của cuộc đời bà. Năm 1954, Ngọc Khanh được sinh ra trong một gia đình nghèo khó ở Lái Thiêu (Bình Dương). Trong nhà có nhiều anh chị em, nhưng con trai thì khỏe mạnh, còn con gái cứ èo uột rồi mất. Người chị gái cùng được cha ẵm trên tay vào thành phố năm xưa, sau khi trở về nhà, sống được mấy năm cũng bị bệnh rồi qua đời.

Bé Ngọc Khanh và cha nuôi - nghệ sĩ cải lương Năm Ngọc vào năm 1954Bé Ngọc Khanh và cha nuôi – nghệ sĩ cải lương Năm Ngọc vào năm 1954

Ngọc Khanh về với ba mẹ nuôi Năm Ngọc – Ba Út. Dù trước đó nghệ sĩ Ba Út từng nói với chồng rằng nghề của bà rày đây mai đó, không có thời gian chăm sóc con nhỏ. Nhưng từ khi có bé Khanh trong nhà, bà đã dành rất nhiều thời gian bên con, yêu thương con hết mực.

Trong những bức ảnh cũ, vẫn còn đó hình ảnh cô bé đôi mắt trong veo nghịch trong thau nước, khi thì ngoan ngoãn ngồi xe đẩy, lúc được ba mẹ bế bồng trên tay. “Mẹ tôi kể, mới đêm trước mẹ nằm chiêm bao thấy có người tới đặt vào tay mẹ một bé gái mặc chiếc đầm màu đỏ, thì ngày hôm sau ba mang tôi về. Như một định mệnh” – NSƯT Ngọc Khanh bồi hồi.

Một năm sau (1955), nghệ sĩ Năm Ngọc mất.

Những năm thập niên 1950-1960 là thời hoàng kim của nghệ sĩ Ba Út. Bà vừa nuôi con nhỏ vừa đi diễn, những lúc quá bận thì gửi Khanh về nhà bà nội. Năm học lớp Bốn, cô bé được một khán giả rất ái mộ mẹ đến nhà dắt đi chơi. Người ấy đưa Khanh về nhà cha mẹ ruột ở Lái Thiêu, nói rõ sự tình. “Lúc ấy tôi chỉ nghĩ đơn giản là được gặp thêm người thân, và cũng rất vui khi được cùng các anh chị đi tắm ao, trèo cây hái trái. Có những ngày tôi trốn học, tự bắt xe đò về nhà cha mẹ ruột. Đó là một ngôi nhà nằm trên đồi, gió lộng tứ bề” – NSƯT Ngọc Khanh kể.

Cô bé năm ấy đã vui với tất cả sự hồn nhiên của một đứa trẻ, nhưng một lần tình cờ, cô nghe người hàng xóm hỏi mẹ ruột: “Sao bà không bắt nó về?”. Câu trả lời là: “Kệ nó đi. Giờ nó còn đi học, cứ để nó học hành. Mai mốt lớn rồi tôi bắt về”. Câu nói ấy khiến cô bé nhớ đến người mẹ nuôi dịu dàng của mình. Bà lúc nào cũng quan tâm, yêu thương hết mực đứa con gái bà không dứt ruột đẻ ra.

NSƯT Ngọc Khanh ngoài đờiNSƯT Ngọc Khanh ngoài đời

Kể từ lần đó, bé Khanh thưa dần những cuộc về thăm nhà. Cô cũng giấu kín chuyện mình đã biết sự thật, ngay cả khi đã trở thành đào hát. Có lần gia đình tìm đến nói nhà cần tiền, cô cũng tự lo liệu ổn thỏa. Mười mấy năm sau, khi mẹ ruột tìm đến nhà hỏi tiền lo hậu sự cho cha Khanh, thì nghệ sĩ Ba Út mới biết. “Mẹ đã khóc như chưa bao giờ được khóc. Mẹ nói với tôi, sở dĩ không nói rõ nguồn cội, vì sợ con gái biết được sự thật, sẽ không còn yêu thương bà nữa” – NSƯT Ngọc Khanh nhớ lại.

Năm xưa cô bé mặc đầm đỏ đã chủ động bò đến tay cha nuôi thì khi ấy cũng vậy, Ngọc Khanh mãi mãi ở lại cùng người dưỡng dục mà từ lâu cô đã yêu thương như mẹ ruột. Người mẹ ấy đã trở thành một tượng đài trong lòng con gái, tự lúc nào đã truyền niềm đam mê và tình yêu nghệ thuật hát bội, từ lúc nó chỉ mới chín, mười tuổi.

Sinh thời, nghệ sĩ Ba Út không hề muốn con gái theo nghiệp “lão lai tài tận” của bà. Bà mong Ngọc Khanh phải học nghề nào có thể làm việc ổn định cả đời, chứ không phải lưu lạc, bấp bênh như nghệ sĩ. Nhưng định mệnh có lẽ đã được chọn cho Khanh từ ngày cô bé bò đến tay cha. Có con nước nào chảy ngược dòng sông. Và nếu không phải Khanh, thì ai sẽ là người gầy dựng Đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh – đã hoạt động từ năm 1990 cho đến bây giờ.

Làm tất cả để sân khấu sáng đền 

Năm ấy, NSND Đinh Bằng Phi đến tận nhà thuyết phục nghệ sĩ Ba Út cho Ngọc Khanh học hát bội. Không đi diễn thì cũng có thể gắn bó với công việc giảng dạy. Ra trường, Ngọc Khanh trở thành giảng viên Khoa Hát bội tại Trường Nghệ thuật Sân khấu II từ năm 1975. Học trò của bà sau đó đều là những tên tuổi của Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP.HCM: NSƯT Ngọc Nga, NSƯT Xuân Quan, NSƯT Hữu Danh…

Nhưng đến năm 1980, Khoa Hát bội không còn nữa.

Thời gian ấy, Ngọc Khanh đi diễn ở các đoàn Hoa Xuân, Minh Tơ, Nghĩa Thành, Hiệp Lợi… với sở trường là đào võ. Đến năm 1990, bà quyết định gầy dựng Đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh. NSƯT Ngọc Khanh vẫn còn nhớ mãi lần lãnh chầu hát đầu tiên, bà chạy chiếc cúp cánh én xuống Mỹ Tho mượn trang phục của ông bầu Ba Kiên. Nhưng sắp đến ngày diễn thì nhận điện tín đoàn ông cũng có suất hát cùng ngày, chỉ có thể cho mượn dàn đồ nhì màu hồng (dàn đồ nhất có màu vàng). Nhưng khi nhận, bà mới biết dàn đồ nhì thiếu thốn tứ bề.

“Ngoài kia đã đánh trống xây chầu rồi, mà trong này trang phục không đủ, âm thanh không hoạt động. Tôi nhìn tình cảnh mà rớt nước mắt. Nghệ sĩ Điền Phong nói thôi lấy đồ của anh mặc rồi hát tạm. Sau suất diễn không hoàn thiện ấy, tôi chạy về Sài Gòn ngay trong đêm để lấy thêm dàn đồ bị cháy của đoàn Minh Tơ dùng tạm” – NSƯT Ngọc Khanh nhớ lại.

NSƯT Ngọc Khanh trên sân khấu những năm thập niên 1990NSƯT Ngọc Khanh trên sân khấu những năm thập niên 1990

Để gầy dựng và gìn giữ đoàn hát, Trưởng đoàn Ngọc Khanh có lúc phải bán đồ đạc trong nhà: máy may, đồng hồ, thậm chí là ngôi nhà đang ở để mua vật liệu dàn dựng sân khấu, mua kim sa làm trang phục… Những lúc khó khăn, người nghệ sĩ chỉ biết khấn Tổ nghiệp: “Nếu Tổ nghiệp cho con theo nghiệp sân khấu, thì tạo điều kiện để con theo nghề. Nếu không thì cho con dẹp luôn đoàn hát”. Sau này nghĩ lại, bà tin mọi thứ cũng là được Tổ nghiệp chỉ dẫn, dìu dắt, Đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh mới có được như ngày hôm nay. Không đủ kinh phí thuê mướn, gia đình bà tự thêu kết làm lấy tất cả y phục, phông màn, đạo cụ. NSƯT Ngọc Khanh nói cũng nhờ vậy mà bà có thêm nghề tay trái là làm màn trướng, chấn, liễn… để bán cho các đoàn hát, lấy ngắn nuôi dài.

Đời người nghệ sĩ hát bội chưa bao giờ thôi vất vả, nhưng tình cảm của khán giả và tình yêu dành cho sân khấu đã giúp họ vượt qua mọi gian khổ mà gìn giữ lấy nghề. Hồi ấy, đoàn lưu diễn khắp các tỉnh miền Tây. Trẻ nhỏ thấy bóng dáng đoàn hát thấp thoáng là reo hò chào đón. Nhiều nơi ban ngày nắng cháy da không bóng người lai vãng, nhưng đêm xuống, khi sân khấu sáng đèn, thì bà con tập trung đông đến “không nước non nào kể hết”. Đoàn nghệ thuật hát bội tuồng cổ Ngọc Khanh đã tồn tại hơn ba thập niên. Nơi ấy quy tụ những người nghệ sĩ yêu nghề đến mức “hát có lúc muốn chết trên sân khấu”, và nếu có kiếp sau, họ vẫn mong được làm nghề.

… Mẹ mất rồi, chỉ còn lại con gái vẫn nhớ mãi những lời dạy của mẹ trong câu hát ngày xưa: “Đoái tình thấp thoáng thành Ngô/ Dứt tình Lưu sứ trọn niềm từ thân…”. Nghệ sĩ Ba Út qua đời năm 1989, trong khi NSND Phùng Há đang làm hồ sơ xét tặng danh hiệu NSƯT cho bà. “Năm 1993, tôi được trao tặng danh hiệu NSƯT, tôi luôn tin đó là món quà mà mẹ đã dành lại cho tôi” – NSƯT Ngọc Khanh tâm sự.

Cô bé đầm đỏ ngày xưa giờ đã trở thành người gánh vác cả một đoàn hát. Điều mừng vui nhất là trong gia đình, ngoài người chồng đã gắn bó cùng bà, san sẻ mọi buồn vui với sân khấu, còn có con gái út Ngọc Bích, cháu nội Khánh Minh và cháu ngoại Hữu Khang yêu nghệ thuật hát bội, và đã trở thành những nghệ sĩ kế nghiệp, mai này có thể thay bà quản lý đoàn hát.

Những con nước tiếp tục xuôi dòng…

Nguồn: phunuonline